Terug in de studiebanken: mijn doel met de Master Kunsteducatie aan HKU

Hoewel het even stil was op mijn blog, was het dat niet in mijn hoofd. Die zocht namelijk steeds naar manieren om een ‘hoger doel’ te dienen. En daardoor leken alle woorden die ik op papier zette steeds maar overbodig. Ik besloot ik al dat denken ook in een studie zou kunnen steken, dan krijg ik er in ieder geval nog een diploma voor. In mijn zoektocht naar een passende opleiding die mijn kennis zal gaan verbreden én verdiepen, liep ik tegen de Master Kunsteducatie op de HKU aan. In september 2025 mocht ik daarmee aan de slag. Ik neem je graag mee in mijn motivatie.

Beste lezer,

Mijn naam is Stephanie van der Harst. Ruim tien jaar geleden studeerde ik af als grafisch ontwerper aan Kunstacademie St. Joost in Breda, met een onderzoek naar de vraag “Wat is goed ontwerp?”. Deze zoektocht leidde niet alleen naar een voorlopig antwoord, maar ook naar nóg meer vragen. Gaat goed ontwerp over de kwaliteit van het ontwerp of over het ‘goed doen’? Ik vind dat ontwerpers een verantwoordelijkheid hebben. In een wereld waarin beeld gedrag en meningen beïnvloed heeft een ontwerper een keuze in welke boodschap hij de wereld in helpt. Deze gedachtegang heb ik steeds meegenomen, ook toen ik me de afgelopen tien jaar steeds meer met marketing bezighield. Ik neem je hier graag in mee om te laten zien hoe dit mij naar de opleiding kunsteducatie heeft geleid.

Een van de belangrijkste basisbehoeften van de mens is ‘verandering’. Naast fysieke basisbehoeften als eten en een dak boven ons hoofd willen we graag groeien, sociale connecties aangaan en nuttig zijn. We willen impact maken, het liefst zó groot dat ook toekomstige generaties hiervan kunnen profiteren. Onlangs werd de term morele ambitie sterk geladen door journalist en schrijver Rutger Bregman, misschien heb je zijn boek gelezen. Als ontwerper en marketeer heb ik volgens hem een bullshitjob¹, en zo voel ik dat vaak ook. Plat gezegd maak ik mooie dingen om mensen geld uit hun zak te kloppen. En hoewel ik kan verantwoorden dat de merken waarvoor ik werk meer doen dan alleen focussen op winst, voelt mijn werk toch minder zinvol dan dat van artsen, bakkers en schoonmakers die als cruciaal werden aangemerkt in coronatijd. Ik wil méér doen, maar wat draagt mijn talent bij aan de maatschappij? Ik ben ervan overtuigd dat in een maatschappij waarin overconsumptie de boventoon voert, ‘beleven’ het uiteindelijk gaat winnen van ‘bezitten’. Hoewel de wereld om ons heen steeds verandert en daarmee ook de invulling van onze dag, blijft er altijd iets te leren. En dat is waarin ik iets kan betekenen.

Dat brengt mij bij de opleiding Kunsteducatie. 

Met een drang om nieuwe kennis op te doen waarmee ik me professioneel zowel kan verdiepen als verbreden ging ik op zoek naar een Master waar ik de ruimte krijg om te onderzoeken, spelen en nieuwe perspectieven te ontdekken. Kunsteducatie leek mij in de eerste instantie geen match, omdat ik niet de ambitie heb om voor de klas te staan. Na een bezoek aan de open dag en een meeloopdag in Utrecht voelde ik me echter toch op mijn plek. Door kunsteducatie in te zetten kan ik méér doen met mijn creativiteit dan het in te zetten ten behoeve van de marketingmachine van het bedrijfsleven. Wat me specifiek aanspreekt aan de Master Kunsteducatie aan HKU is het werken in 3 projecten. Dit biedt niet alleen mogelijkheden om opgedane kennis direct in praktijk te brengen binnen mijn huidige werk, maar ook om nieuwe contacten te leggen voor de toekomst. Ik ontdekte dat de Master me niet alleen nieuwe kennis gaat bieden, maar ook de kans biedt om mijn eigen makerschap verder te onderzoeken. Ook het inzetten van Ludodidactiek lijkt me razend interessant. 

Ik ben dus geen educator. Tenminste niet in de klassieke zin van het woord. Ik ben niet werkzaam in het onderwijs en als ik eerlijk ben heb ik, zoals gezegd, op dit moment ook niet de ambitie om voor de klas te gaan staan. Toch denk ik dat de Master Kunsteducatie me precies de verbreding én verdieping biedt die ik zoek. Kunsteducatie kan je namelijk veel breder inzetten dan alleen binnen de schoolmuren en ik zou me daar dan ook graag op focussen. Mijn ambitie ligt bij het ontwikkelen van kunsteducatieve projecten binnen culturele instellingen. Projecten die een verbinding leggen tussen kunst en de samenleving. Kunsteducatieve projecten hoeven naar mijn mening niet alleen gericht te zijn op scholieren en studenten. Er is altíjd iets te leren; voor toekomstige generaties, maar ook voor die van ons. 

Ik vertel je dus graag waarom ik denk dat ik tóch een match ben met de opleiding.

Met een afgeronde kunstopleiding op zak, 10 jaar ervaring in een creatief vakgebied en een rijke fantasie geloof ik graag dat ik over een kunstenaarsmindset² bezit. Ik las deze term voor het eerst in het boek ‘Het is aan ons’, geschreven door musicus Merlijn Twaalfhoven. Twaalfhoven schrijft in zijn boek over de rol van een kunstenaarsmindset bij de grote uitdagingen van vandaag. Hij gelooft dat kunstenaars de kracht hebben om de wereld te veranderen. Dat doen ze door publiek anders te laten kijken, te laten voelen en te laten beleven. Een kunstenaars-mindset is gelukkig niet alleen toebedeeld aan professioneel kunstenaars. Iederéén kan deze mindset activeren. Iedereen kan verhalen vertellen en iedereen kan kwetsbare mensen, dieren of plekken een stem geven. Ik zou graag mijn eigen kunstenaarsmindset verder ontwikkelen en anderen laten zien dat zij óók met een kunstenaarsmindset naar de wereld kunnen kijken. 

Kunst kan je anders laten kijken naar dezelfde dingen. Waar vestig je je aandacht op en wat laat je groeien? Het kan je aanzetten tot anders denken én anders doen. Als educator ga ik graag aan de slag met dit gegeven. Het is tijd voor verandering, maar als we onze zienswijze alleen laten bepalen door comments op Facebook, Instagram of X komen we niet verder dan conflicten of onverschilligheid. Kunst kan bijdragen aan een dialoog. Het kan mensen samenbrengen, ondanks verschillen. Merlijn Twaalfhoven noemt in zijn boek verschillende voorbeelden van projecten die hij opzette in onder andere Cyprus en Palestina. Hij brengt verschillende bevolkingsgroepen bij elkaar en samen maken ze muziek. Letterlijk en figuurlijk, sommige toeschouwers luisterden nog nooit écht naar de geluiden van de stad. De muziekstukken van Merlijn gaven een nieuw perspectief. Kunst verandert niets aan wie je bent of wat jouw plek op de wereld is, maar wel hoe je ernaar kijkt. Ik zou graag een bijdrage leveren aan het mogelijk én zichtbaar maken van dit soort projecten. 

Kunst kan namelijk zorgen voor ontmoetingen en kan een podium bieden voor verschillende perspectieven. De theatervoorstelling ‘De Zaak Shell’, van theatergezelschap Bureau Vergezicht is hier een mooi voorbeeld van. Het publiek wordt hier meegevoerd langs vijf verschillende perspectieven op het klimaatdebat. Van milieu-activist tot de CEO van Shell. Het stuk leert je als publiek in te leven in verschillende standpunten. In de zaal zaten onder andere een oud-CEO van Shell, activisten en politici naast elkaar ademloos te luisteren. Allemaal in dezelfde ruimte naast elkaar, zonder ruzie te maken. Dát is wat kunst naar mijn mening kan doen. Ik zou graag uitzoeken hoe we dit nog beter kunnen benutten. 

Het lijkt me tof om op zoek te gaan naar plekken waar kunst een verschil kan maken. Hoe kunnen we onze verhalen vertellen juist aan mensen die niét actief de keuze maken om een bezoek te brengen aan musea, theaters of concertzalen? Hoe kunnen we in de ratrace van het dagelijkse leven onze aandacht vestigen op dat wat écht belangrijk is? Dat waar we een verschil kunnen maken? En wat kan mijn rol hierin zijn? 

Hoe ga ik dat doen? Geen idee. 

Hoe ik dat allemaal precies ga doen, weet ik nog niet. Ik hoop dat ik hiermee mijn eerdere argumenten niet tenietdoe. Ik ga er namelijk vanuit dat de Master mij de ruimte geeft om dit te onderzoeken. Om mijn eigen weg te vinden en hierbij nieuwe kennis op het gebied van kunst én educatie op te doen en in te zetten. Om te ontdekken hoe ik door middel van kunst en creativiteit een verschil kan maken op inhoudelijk vlak, naast mijn huidige ontwerp- en marketingwerkzaamheden. Daarnaast hoop ik ook dat nieuwe verbindingen met zowel studenten als docenten mij nieuwe inzichten en een netwerk bieden waarin we van elkaar kunnen leren en samen kunnen werken om misschien zelfs grotere stappen te zetten. 

Een mogelijke onderzoeksvraag kan zijn: 

Hoe kan ik een bijdrage leveren aan het vergroten van een kunstenaarsmindset bij een breed publiek?

In het boek ‘Voorbij de Kunst’ van Jobbe Holtes en Yotka Kroeze worden dé skills voor de 21ste eeuw uiteengezet. Naast bekende vaardigheden als samenwerken en communiceren zijn inmiddels ook ICT-vaardigheden en mediawijsheid onmisbare skills. Een vaardigheid die extra benadrukt wordt in dit boek is creatief denken. In een wereld waarin technologie een steeds belangrijkere rol in ons dagelijks leven gaat spelen is er volgens de schrijvers namelijk een noodzaak aan creativiteit. “Robots mogen dan steeds handiger en slimmer worden, ze zijn niet in staat om menselijke emoties te tonen en met creatieve oplossingen te komen.”³  Het stelt dat kunstvakken een verbindende schakel kunnen zijn tussen andere schoolvakken. Ik denk dat we deze denkwijze ook breder, buiten de schoolvakken kunnen toepassen. Creativiteit is in alle beroepsgroepen belangrijk. Ik zou graag een bijdrage leveren aan het tonen van het belang hiervan. 

Door middel van deze Master hoop ik zelf dan ook verbindingen te kunnen leggen tussen mijn vakgebied en dat van anderen, bijvoorbeeld met het culturele werkveld. Hoewel ik, met een afgeronde kunstopleiding, mijn artistieke vaardigheden wel op zak heb, heb ik nog veel te leren over educatie. Mijn leerdoelen richten zich dan ook vooral op dit vlak:

• Hoe kan ik kunsteducatie inzetten binnen mijn huidige praktijk?
• Hoe kan je kunsteducatie inzetten buiten de schoolmuren?
• Welke bijdrage kan ik leveren aan het maatschappelijk debat door middel van kunsteducatie?
• Kan kunsteducatie de kloof tussen kunst & cultuur en de maatschappij verkleinen?
• Kan kunsteducatie ook een waardevolle tool zijn om in te zetten in het bedrijfsleven?

Welke rol en positie wil ik innemen op het gebied van kunsteducatie? Myrthe Nagtzaam schreef in haar brief ‘De scheppende, Virtuoze Kunstdocent’ voor het jaarboek 2015-2016 ‘Blad, Praktijken van Muzische Professionalisering’ van het lectoraat Kunst en Professionalisering dat ze hoopt dat een kunstdocent wat meer kunstenaar blijft wanneer je docent wordt. Ze spoort aan tot een school “waar experimenteren wordt aangemoedigd. Waar het gesprek minder zal gaan over (leer)opbrengsten, structuur, nut, verdiensten en tegenslagen, en meer over inspiratie, authenticiteit, betekenis, kansen en naast elkaar bestaande mogelijkheden of oplossingen.”⁴  Ze haalt hierbij de theorie van Muzische Professionalisering van Bart van Rosmalen aan. Waarbij de kunstdocent zich positioneert als muze. “De muze, oftewel de kunstdocent, is niet iemand die droge feiten overdraagt of doorgeeft, maar zoals eerder genoemd, zorgt voor verbinding en inspiratie.”⁵. 

Deze muzische benadering van educatie past bij mijn eigen werkwijze, maar ook bij de wijze waarop ik graag zelf leer. Ik schreef zelf in 2014 in mijn bachelor-scriptie “Ik wil mijn verhaal vertellen. Laten weten hoe ik erover denk. Jou laten weten hoe het verhaal in elkaar steekt, zodat jij je eigen mening kan vormen. Ik leg je niks op. Ik informeer je. Laat je weten wat mijn waarheid is, zodat jij zelf kunt kiezen of je er iets mee doet.”⁶  Nagtzaam schetst de docent als gids, wat ik een interessante benadering vind. Dit past bij mijn leerstijl. Ik zoek namelijk graag dingen zelf uit; neem zoveel mogelijk verschillende bronnen in me op, ik experimenteer en probeer het nog een keer. De benadering past ook bij hoe ik informatie verwerk en hoe ik dit binnen mijn huidige werk toepas. Ik informeer je en laat je zelf een mening vormen. 

Nog een laatste keer het woord aan Merlijn Twaalfhoven (ja, ik ben fan van zijn boek). Hij spreekt in zijn boek namelijk over de, in mijn ogen mooie termen, ‘ontwondering’⁷  en ‘ont-moeting’⁸. “We moeten niet denken dat alleen kunstenaars dat kunnen en dat alleen plekken zoals musea of theaters hiervoor de ruimte bieden. In een ontwonderde wereld is het zaak dat we allemaal leren om tastbare vormen te ontwerpen waarin onze eigen en persoonlijke fascinatie gedeeld, gevoeld en ervaren kan worden door de mensen om ons heen.”⁹. We moeten met zijn allen zó ontzettend veel en dan in de eerste plaats door onszelf. Het lijkt me een mooie doelstelling om meer verwondering en ont-moeting in het leven te brengen. 

Aan het begin van deze brief schreef ik dat ik denk dat ‘beleven’ het gaat winnen van ‘bezitten. Vandaar dat ik me erg aangetrokken voel door de cultuursector: een sector die draait om beleven, creativiteit, ontmoetingen en verwondering. Het lijkt echter alsof kunst en cultuur ondergeschoven kindjes zijn in de samenleving. Het is de eerste sector waarop bezuinigd wordt en de laatste sector waaraan je denkt als je veel geld zou willen verdienen. Waarom is dat? We willen toch allemaal vermaakt, uitgedaagd en gestimuleerd worden en een goed gevoel krijgen? Ik zou tijdens de studie geen antwoorden willen vinden op deze vragen en me ook niet alleen willen richten op hoe ik binnen de sector kan bijdragen aan het maatschappelijke debat, maar de sector ook graag willen stimuleren andere vragen te stellen.

Met mijn betoog probeer ik je enerzijds te overtuigen dat ik een match ben met de opleiding, anderzijds toont het ook mijn visie op kunsteducatie en waarom ik denk dat een verdieping door middel van deze Master aansluit bij mijn, misschien ietwat idealistische, blik. Samengevat wordt creativiteit steeds belangrijker in onze wereld, waarin beleving een steeds grotere rol gaat spelen. Wat mij betreft kunnen er dus niet genoeg mensen zijn die hierin een rol pakken en ik ben er graag één van. Ik denk dat ik met mijn ontluikende kunstenaarsmindset en creatieve maar ook commerciële vaardigheden namelijk een waardevolle bijdrage kan leveren. Ik zou graag de kans krijgen om me te ontwikkelen als kunsteducator en zo kunst en cultuur het podium te geven wat het verdient.

Ik kijk er naar uit de komende 2 jaar samen aan de slag te gaan.

Stephanie van der Harst

Bronnen

1. Bregman, R. (2024). Morele Ambitie, p. 17
2. Twaalfhoven, M (2020, derde druk). Het is aan ons
3. Holtes, J. & Kroeze, Y. (2022, derde druk). Voorbij de kunst, p. 20.
4. Nagtzaam, M (2016). De scheppende, Virtuoze Kunstdocent uit Blad, Praktijken van Muzische Professionalisering, p. 35.
5. Nagtzaam, M (2016). De scheppende, Virtuoze Kunstdocent uit Blad, Praktijken van Muzische Professionalisering, p. 36.
6. Van der Harst, S. (2014). Goed. Over grafisch ontwerpen in een tijd waarin alles mogelijk is, p. 17.
7. Twaalfhoven, M (2020, derde druk). Het is aan ons, p. 59.
8. Twaalfhoven, M (2020, derde druk). Het is aan ons, p. 112.
9. Twaalfhoven, M (2020, derde druk). Het is aan ons, p. 59.